यसरी गर्नुहोस् भित्री अंगको सफाइ

काठमाडौँ।  शरीरको बाहिरी सफाइ नुहाएर गर्छौं । कपडा तथा सवारी साधनको सफाइ धोएर गर्छौं । शरीरको भित्री सफाइ गर्दैनौं । शरीरको समय–समयमा भित्री सफाइ जरुरी हुन्छ । यसलाई ‘डिटोक्सिफिकेसन’ भनिन्छ । यसले धेरै रोगबाट मुक्त हुन सहयोग गर्छ ।

हठयोगमा शरीरको शुद्धि गरी साधना तयारीका लागि ६ वटा शोधन कर्म (षट्कर्म) गरिन्छ । शरीरमा सक्रियतासाथ विश्राम प्रदान गर्ने हुनाले यी कर्मले हाम्रा स्वतन्त्र क्रियामा नियन्त्रण गर्छन् । स्वतन्त्र स्नायु प्रणालीलाई सन्तुलित पार्छन् । नसर्ने रोग रोकथाम तथा नियन्त्रणमा यस्ता विधि उपयोगी छन् । चिकित्साका हिसाबले महत्त्वपूर्ण केही विधि निम्न छन् ।

नेति : यो नाक सफा गर्ने विधि हो । जलनेति र सूत्रनेति प्रयोग गरी नाक सफा गर्न सकिन्छ । यसमा निकै सावधानी चाहिन्छ । यसले नाकको एलर्जी, पिनास, माइग्रेन, आँखाका समस्या, दम, अनिद्रामा फाइदा गर्छ ।

जलनेति  : सहन सकिने मनतातो पानीमा हल्का नुन मिसाई करुवाको सहाराले एउटा नाकको प्वालबाट पानी राखी अर्को नाकबाट निकाल्ने विधिलाई जलनेति भनिन्छ । यसरी पानी निकालेपछि जोड–जोडले सास फ्याँक्नु वा कपालभाँती गर्नुपर्छ । मुख भने खुला राख्नुपर्छ । मुख बन्द गरी जलनेति गरे फोक्सोमा पानी गई निमोनिया हुने खतरा हुन्छ । कान सुन्निएको र नाथ्री फुटेका बेला जलनेति गर्नु हँुदैन ।

सूत्रनेति :यसमा रबरको सानो डोरी वा क्याथेटर नाकको कुनै एक प्वालबाट घुसाई मुखबाट बाहिर निकालेर भित्र–बाहिर चलाउनुपर्छ । अर्को नाकबाट पनि यही क्रम दोहोर्‍याउनुपर्छ । यो जलनेति भन्दा अलिक अप्ठ्यारो भए पनि धेरै उपयोगी छ ।

धौती  : पानी मात्रै वा वस्त्र/कपडा खाई पेट सफा गर्ने विधि धौती वा धुने कर्म हो । वस्त्र खाएर उल्टी गर्नेभन्दा पानी खाएर उल्टी गर्ने विधि सहज रूपमा गर्न सकिन्छ । मन तातो पानीमा थोरै नुन मिसाइ पानी तयार गर्नुपर्छ ।

उक्त पानी टुक्रुक्क भुइँमा बसेर घांँटीसम्म आउनेगरी छिटो–छिटो पिउनुपर्छ । हातका औंलाका सहाराले जिब्रोको पछाडिको भागलाई मसाज गरी खाएको पानी नसकुन्जेल उल्टी गर्नुपर्छ ।

श्वासनमा २०–३० मिनेट आराम गरी १/२ चम्चा घिउ सहितको जाउलो पेटभरि खान दिनुपर्छ । यो क्रिया गरेको दिन साविकभन्दा बढी पानी पिउनुका साथै माछा, मासु, फास्ट फुड, पेय पदार्थ खानु हँुदैन ।

यो विधि अम्लपित्त, माइग्रेन, अरूचि, मानसिक तनाब, दम, पित्त, व्याधिमा उपयोगी हुन्छ । ढाडका नसा च्यापिएर धेरै दु:खेका, कलेजो सिरोसिस, उच्च रक्तचाप, पेटको रक्तस्राव, आँखाको रक्तस्राव, आँखाको संक्रमण, पेटका शल्यक्रिया गरेकाले यो विधि गर्नु हुँदैन ।

त्राटक : आँखाबाट आँसु आए पनि आँखा पिरो भए पनि एकनासले कुनै बिन्दुमा एकटकसँंग हेरिरहने कर्म त्राटक हो । यसले एकाग्रता र शान्तपन बढाउनुका साथै तनाव, आँखाका रोग, अनिद्रामा समेत फाइदा गर्छ । यो विधि माइग्रेन र क्षारेरोगमा गर्नु हुँदैन ।

नौली : यसमा उठेर सास बाहिर फाल्दै हातलाई घुँडाभन्दा माथि राखेर पेटका मांसपेशीलाई दायाँ–बायाँ वा बीचमा खुम्चाई केही बेर राख्ने गरिन्छ । यो विधिले पेटका समस्यामा फाइदा हुन्छ ।

कपालभाँती : सहज आसनमा बसेर छिटो–छिटो पेटलाई खुम्चाउँदै सास नाकबाट बाहिर ६०–१२० पटकसम्म फालिन्छ । त्यसपछि १/२ मिनेटसम्म आँखा बन्द गरी शान्त बस्नुपर्छ । यो क्रमलाई ३–५ पटकसम्म दोहोर्‍याउनुपर्छ ।

यसबाट मोटोपन, तनाव, चिन्ता, मधुमेह, आलस्य, अरूचि, चिसोपना, रुघा, कफज रोग, अवसाद, पागलपन हट्नुका साथै शरीरमा हल्कापन, स्फुर्ती बढ्छ । यो विधि क्षारेरोग, दमका सुरुको अवस्था, उच्च रक्तचाप, हृदयरोग, ढाडका नसा च्यापिएको अवस्था, पेटका शल्यक्रिया गरे लगत्तैका अवस्थामा गर्नु हुँदैन ।

वस्ति : यसमा पानी अथवा जमिनमा बसी दिसा गर्ने ठाउँबाट पानी अथवा हावा तानी पेटसम्म पुर्‍याउने गरिन्छ । चिकित्साका हिसाबले यो विधि बिरामीमा प्रयोग गर्न गाह्रो हुने भएकाले शंख प्रक्षालन गर्ने गरिन्छ ।

शंख प्रक्षालन : शंखलाई त्यसको मुखबाट पानी हाली पुरै पखालेजस्तो मानिसको मुखबाट पानी हाली गुदबाट निकाल्ने प्रक्रियालाई शंख प्रक्षालन भनिन्छ । यसमा पहिले नुनयुक्त पानी विस्तारै पिलाइन्छ र पेट तन्किने खालका आसन गरी पखाला लगाउने गरिन्छ ।

जस्तो पानी खायो, त्यस्तै पानी दिसाका रूपमा आउने क्रियालाई पूर्णशंख प्रक्षालन भनिन्छ, जुन साधकका लागिमात्रै उपयोगी हुन्छ । पानी पिएर दिसामात्रै आउने क्रियालाई लघुशंख प्रक्षालन भनिन्छ ।

बिरामीलाई २०–३० मिनेट आराम गराई १/२ चम्चा घिउ सहितको जाउलो पेटभरि खान दिनुपर्छ । यो क्रिया गरेको दिन साविकभन्दा बढी पानी पिउनुका साथै माछा, मासु, फास्ट फुड, पेय पदार्थ खानु हुँदैन । यसले चिन्ता, तनाव, कब्जियत, ढाड दुखाइ, अम्लपित्त, वाथरोग, अरूचि, पेट फुलाइमा फाइदा पुर्‍याउँछ ।

उच्च रक्तचाप भएका बिरामीलाई त्रिफला पानी वा त्रिवृतसिद्ध मनतातो पानीले शंख प्रक्षालन गराउनुपर्छ । यी विधि पहिलोपटक कुनै योग चिकित्सक वा योग साधकको प्रत्यक्ष निगरानीमा गर्नुपर्छ ।

भर्खरै प्रकाशित

प्रचण्ड निकट नेकपा नेता पुरीका नाममा भेटियो थप १४ बिगाहा…

झापा दमकका नेकपा नेता रेवतराज पुरी ‘गगन’ले थप १४ बिगाहा सरकारी जग्गा आफ्नो नाममा ल्याएर बिक्री गरेको भेटिएको छ। मंसिर ९ गते पुरी पक्राउ परेपछि…

एनआइसी एसिया बैंकका सिइओ रोशनकुमार न्यौपानेको तलब साढे २ करोड

काठमाडौं । एनआइसी एसिया बैंकका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत रोशनकुमार न्यौपानेले वार्षिक तलब भत्ता तथा बोनस बापत २ करोड ५० लाख रुपैयाँ बुझेका छन्। एनआएसी एसियालाई…

सिरानीमा मोबाइल राखेर सुत्ने गर्नुभएको छ ? अब यो भूल…

काठमाडौं- मोबाइल फोन जीवनको अभिन्न अंग वनिसकेको छ भन्दा फरक पर्दैन । पछिल्ला दिनहरुमा मानिस मोबाइलमा धेरै समय विताउनमै व्यस्त हुन थालेका छन् । जुनसुकै…

पोखराले काठमाडौंबाट पाठ सिक्नुपर्छ: मेयर शाक्य

काठमाडौं  महानगरका मेयर विद्यासुन्दर शाक्यले काठमाडौंको अवस्थाबाट पोखराले पाठ सिक्नु पर्ने बताएका छन्। काठमाडौं र पोखराको चुनौती अनियन्त्रित बसाइँसराइ रहेको भन्दै शाक्यले व्यवस्थित बसोबासका योजना…

अधुरै रहयो ३० वर्षीय प्रेमबहादुर खत्रीको परिवारसँग घुम्‍ने योजना

दाङ — बिहीबार राति ११ बजेसम्म प्रेमबहादुर खत्री बुबा र श्रीमतीसँग भिडियो कलमा कुराकानी गर्दै थिए । चार वर्षदेखि अमेरिकामा रहेका भाइ लोकराज पनि कुराकानीमा जोडिएका…