भारतलाई दबाव दिने चीनको रणनीति : चीनले भुटानसँग नयाँ सीमा विवाद उब्जाएको भारतको दाबी

२३ असार, काठमाडौं । भारतसित सीमा क्षेत्रमा तनावपूर्ण रस्साकस्सी गरिरहेको चीनले अर्को सानो छिमेकी देश भुटानसँग पनि सीमा विवाद झिकेको भारती पक्षको आरोप छ । भारतलाई रणनीतिक दबाव दिने उद्देश्यले चीनले भुटानसँग नयाँ सीमा विवाद उब्जाएको भारतीय मिडियाहरुले दाबी गरेका छन् ।

गत जूनको पहिलो साता ग्लोबल इन्भाइरोन्मेन्ट फेसिलिटी (जीसीएफ) भर्चुअल मिटिङ बसेको थियो । बैठकमा भुटानले जीसीएफ काउन्सीलबाट पूर्वी भुटानमा रहेको भनिएको साक्तेन वन्यजन्तु आरक्षका लागि अनुदान माग्दै हालेको निवेदनमाथि छलफल भएको थियो । चीनले यसमा विरोध जनायो । उसले साक्तेनलाई दुई देशबीचको विवादित भूमि भएको दावी गर्दै अनुदान दिन नहुने मत राख्यो । तर, चीनको असहमतिका बाबजुद भुटानले सो अनुदान प्राप्त गर्यो । चीनको असहमतिलाई रिफ्रेन्समा राखियो ।

अनुदान पाए पनि चीनले राखेको असहमतिले भुटान रुष्ट बनेको छ । उसले चीनको असहमतिप्रति नै असहमति राख्दै जीसीएफमा चिठी लेख्यो । साथै नयाँ दिल्लीमा रहेको चिनिया दूतावासमा पनि कूटनीतिक नोट पठाएको छ । भुटानले भनेको छ, ‘साक्तेङ वन्यजन्तु आरक्ष भुटानको अखण्ड र सार्वभौम क्षेत्र हो ।’ चीनको असहमतिलाई रिफ्रेन्सबाट समेत हटाउनुपर्ने भुटानको माग छ ।

यता चीन भने साक्तेन क्षेत्र विवादित भूमि नै भएको अडानमा छ । शनिबार चिनियाँ विदेश मन्त्रालयको. स्टेटमेन्ट आयो । यसमा भनिएको छ, ‘चीन र भुटानको सीमारेखा कहिल्यै निर्धारित थिएन । पूर्व, मध्य र पश्चिमी खण्डहरुमा लामो समयदेखि सीमा विवाद छ ।’ विज्ञप्तिमा चीनले दुई देशको विवादबाट तेस्रो पक्ष (भारततर्फ लक्षित) लाई टाढै रहन चेतावनी दिएको छ ।

सन् २०१८ मा चिनियाँ उप विदेशमन्त्री कोङ स्वानयूले भुटानको भ्रमण गरेका थिए । उनले भुटानका राजा, प्रधानमन्त्रीलगायत उच्च पदस्थहरुसँग भेटघाट गरे । तर, २५ औं सीमा बैठक भने हुन सकेन ।आपसमा ४७० किलोमिटर लामो साझा बोर्डर भए पनि अहिलेसम्म चीन र भुटानबीच औपचारिक तवरले सीमा निर्धारण नभएको सत्य हो । त्यसैले सीमा क्षेत्रमा बारम्बार विवाद उब्जिने गरेको छ । विवाद सुल्झाएर सीमा सम्झौता गर्न दुई देशबीच १९८४ देखि २०१६ सम्म २४ वटा बैठक बसेका छन् । पछिल्लो बैठक सन् २०१६ मा बसेको थियो । त्यसयता बैठक पनि बस्न सकेको छैन ।

छिमेकी देश भएर पनि चीन र भुटानबीच अहिलेसम्म औपचारिक कूटनीतिक सम्वन्ध स्थापित हुन सकेको छैन । भुटानको कूटनीति भारतको नियन्त्रणमा भएकाले चीनसँग उसले नयाँ दिल्लीमार्फत सम्पर्क स्थापित गर्नुपर्ने अवस्था छ । सन् २०१७ मा पनि चीन र भुटानबीच सीमा विवाद उब्जेको थियो । चीनले भुटानको सीमा मिचेर बाटो बनाएको भन्दै भारतले अघि सरेर चीनसँग जोरी खोजेको थियो । त्यसबेला ७२ दिनसम्म भारत र चीन आमने–सामने भए भने अन्तिममा भारत ब्याक भयो ।

अहिलेको चीन–भुटान विवादमा भारतले मुख खोलेको छैन । भारत आफैं चीनसँग गम्भिर विवादमा मुछिएकाले भुटानको सन्दर्भमा उसको प्राथमिकतामा नरहेको हो । तथापि, भारत सरकारले यसलाई नजिकबाट नियालिरहेको अधिकारीहरुले बताएका छन् ।

यतिबेला भारत र चीन दुवै देश अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई आफ्नो पक्षमा तान्न उद्यत छन् । खास गरी, दक्षिण एशियाली राष्ट्रहरुमा आफ्नो प्रभाव बढाएर उनीहरुको समर्थन जित्ने होड भारत र चीनबीच चलिरहेको छ । दक्षिण एशियाली राष्ट्रमध्ये सबैभन्दा ‘लो प्रोफाइल’ मा रहेको राष्ट्र हो भुटान । चीन र भारत दुवैसँग सीमा जोडिएको भुटान कुटनीतिक हिसाबले भारतको पकडमा छ । त्यही भएर भारतसँग दूरी बनाउन भुटानलाई दबाव दिने अभिप्रायले चीनले नक्कली सीमा विवाद निकालेको भारतीय सञ्चारमाध्यमले जनाएका छन् ।

सूत्रको हवाला दिँदै टाइम्स अफ इन्डियाले लेखेको छ, ‘यो कदम भारतमाथि दबाव बढाउने रणनीति पनि हो । चीन आफ्ना साना छिमेकी देशहरुलाई भारतसँग निकटताका निम्ति दण्डित गर्न चाहन्छ ।’

द हिन्दूका अनुसार योभन्दा अगाडि चीनले कहिले पनि पूर्वी भुटानको त्राशिग्याङ प्रान्तमा अवस्थित साक्तेन वन्तजन्तु आरक्ष रहेको क्षेत्रमा आफ्नो दावी पेश गरेको थिएन । यो क्षेत्र भारतको अरुणाञ्चल प्रदेशको सीमानामा रहेको समाचारमा उल्लेख छ ।

‘साक्तेनलाई योभन्दा पहिले पनि अनुदान प्राप्त भइरहेको थियो । सन् २०१८–१९ मा माटोको कटानी रोक्ने परियोजनाका लागि अनुदान प्रदान गरिँदा चीनले विरोध गरेको थिएन,’ द हिन्दूले लेखेको छ ।

भुटानी विशेषज्ञहरुका अनुसार साक्तेनमाथि चीनको दाबीले दुई देशबीचको सीमा विवादमा नयाँ जटिलता थप्नेछ ।

भुटानको एक अखबारका सम्पादक तेन्जिङ लामसाङले ट्विट गर्दै लेखेका छन्, ‘यस्तो दावीहरुले सीमावार्ताको महत्वलाई घटाइदिन्छ र अनावश्यक विवाद बढाउँछ । भुटानले पनि भोली सुदुर उत्तरतर्फ आफ्नो दावी पेश गर्न सक्छ ।’

उनले भुटान र चीनबीचका सीमा विवाद चाँडोभन्दा चाँडो टुंग्याउनुपर्ने बताएका छन् ।

भारत र भुटानबीच पानी विवाद

ठीक यही समयमा भारत र भुटानबीच ‘पानी विवाद’ उब्जेको छ । तर, यो विवाद सरकारीस्तरमा नभएर जनस्तरमा उब्जेको हो ।

टाइम्स अफ इन्डियामा प्रकाशित समाचार अनुसार भारतको असाम नजिक सीमा क्षेत्रमा भुटानले पानीको बहाव रोकिदिएको छ । यसबाट २५ वटा गाउँका कृषकहरु प्रभावित बनेका छन् । त्यहाँका कृषकहरुले सन् १९५३ देखि भुटानबाट आउने पानीले आफ्नो खेतमा सिँचाइ गर्दै आएका थिए ।

कोभिड १९ को महामारीपछि भुटानले आफ्नो सीमा क्षेत्र सील गरेको छ । त्यसैले भारतीय कृषकहरु बोर्डर पार गरेर भुटानतर्फ जान सकेका छैनन् । उनीहरु पहिले भुटानमा गएर आफ्नो खेततर्फ पानीको बहाब मोड्ने गर्थे । उता जान नपाएपछि भारतीय कृषकहरुले आफ्नो खेतमा आउने पानी बन्द गरिएको भन्दै विरोध जनाएका थिए ।

तर, भुटानले भने सिँचाइको पानी अवरुद्ध हुने गरी कुनै कदम नचालिएको प्रष्ट पारेको छ । भुटानको विदेश मन्त्रालयले जारी गरेको विज्ञप्तिमा दुई देशबीच जनस्तरमा रहेको सम्वन्ध विथोल्ने नियतले गलत प्रचार गरिएको उल्लेख छ । कोभिड १९ सँग लड्नका लागि सीमा सील मात्र गरिएको मन्त्रालयले जनाएको छ ।

‘असामको बक्सा र उडालगुरी जिल्लाहरुले धेरै दशकदेखि भुटानको पानीका स्रोतहरुबाट फाइदा लिँदै आएका छन् । अहिले हामीले कोभिड १९ सँग लडिरहँदा पनि यो लाभबाट वञ्चित गरेका छैनौं,’ मन्त्रालयले विज्ञप्तिमा भनेको छ ।

भारतको असाम राज्यका मुख्यमन्त्री कुमार सञ्जय कृष्णले पनि ट्विटरमा यस्तो समाचारको खण्डन गरेका छन् । उनले प्राकृतिकरुपमा नै पानीको बहाब रोकिएको उल्लेख गरेका छन् । भुटानले बरु प्राकृतिक अवरोधलाई हटाएर पानीको आपूर्ति सुचारु गराउन सहयोग गरिरहेको उनको भनाइ छ ।

भर्खरै प्रकाशित

भीम रावलले भने, प्रधानमन्त्रीले रअका प्रमुख भेट्नु आपत्तिजनक

काठमाडौं । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) का नेता तथा पूर्वमन्त्री भीम रावलले प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली र भारतीय गुप्तचर संस्था रिसर्च एण्ड एनालाइसिस विङ (रअ)…

ब्राजिलमा कोरोनाभाइरसविरुद्धको खोप लगाएका व्यक्तिको ज्या’न गयो

अस्ट्राजेनिका र अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयले तयार पारेको कोरोनाभाइरस विरुद्धको खोप दिइएका एक व्यक्तिको ब्राजिलमा मृ’त्यु भएको छ । ब्राजिलको स्वास्थ्य सेवा विभाग एन्भिसाले तेस्रो चरणको परीक्षणका…

‘रअ’का प्रमुखले प्रधानमन्त्री ओलीलाई भेटेको पुष्टि

काठमाडौं । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली र भारतीय गुप्तचर संस्था रिसर्च एण्ड एनालाइसिस विङ (रअ) का प्रमुख सामन्तकुमार गोयलबीच भेटवार्ता भएको पुष्टि भएको छ ।…

रअ प्रमुख प्रचण्डलाई भेटे भन्नु भ्रम हो : सचिवालय

काठमाडौँ : नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ले भारतीय गुप्तचर संस्थाका प्रमुखसँग भेट गरेको भन्न्नु भ्रम भएको सचिवालयले जनाएको छ। बिहीबार बिहान विज्ञप्ति…

के नेपाल आफ्नो भूमिको दावीबाट पछि हटेको हो ? नेपाल…

काठमाडौं। कालापानी लिपुलेक र लिम्पियाधुरामाथि आफ्नो दावीबाट नेपाल पछि हटेको भन्दै भारतमा खुसीयाली बढेको छ । भारतीय विश्लेषकहरुले नेपाल पछिल्लो समय भारतसँग सीमा विवाद नबल्झाउने…