ढोंगीहरूले सत्य छोप्ने प्रपञ्च असफल, पृथ्वीनारायणकै अभियानमार्फत नेपालको जग हालिएको हो

यहाँ विदेशीको निर्देशनमा कयौं नाटक मञ्चन भए । ढोंगीहरूले सत्य छोप्ने प्रपञ्च रचे । पछिल्लो राजनीतिक परिवर्तनपछि उनको विषयमा नानाभाँती भ्रम छरिए । अग्रगमनका नाममा इतिहासको हुर्मत लिने काम भयो । अन्ततः सत्य शाश्वत हुन्छ । अचेल नागरिकस्तरमा यथार्थ पुनर्जागरण भएको छ । पृथ्वीनारायण शाहकै अभियानमार्फत नेपालको जग हालिएको हो ।

प्रजातान्त्रिक हरेक मुलुकमा राष्ट्रिय दिवस उल्लासका साथ मनाइन्छ तर हामीकहाँ पृथ्वीजयन्ती मनाउन छाडिएको छ । फ्रान्सको राज्यक्रान्तिअगावै नेपाल र नेपालीको पहिचान युरोपीय महाद्वीपमा फैलिएको थियो । त्यो शौभाग्य पृथ्वीनारायणकै नेतृत्वबाट हामीलाई प्राप्त भएको हो । उनको निधनपछि केही युरोपियन मुलुकले नेपाललाई स्वतन्त्र देश मान्न तयार भएनन् । बेलायतले भने सहजै नेपालको स्वतन्त्र अस्तित्व स्विकार्‍यो । यसको मूल कारण गोरखाली सेनाको इमानदारी एवं बहादुरी छवि थियो । जसको निर्माण उनै पृथ्वीनारायणबाट भएको हो । यस प्रकारको धरातलीय यथार्थलाई यहाँ बुझ पचाउने अभिनय गरियो । राज्यले पुस २७ लाई एकता दिवस मनाउन अद्यापि कन्जुस्याइँ गरेको छ, आखिर किन ?

अंगे्रजले पृथ्वीनारायणको राष्ट्र निर्माण अभियान रुचाएको थिएन । एकातिर इस्ट-इन्डिया कम्पनी सरकारको दबदबा थियो भने अर्कोतर्फ राष्ट्रनिर्माण अभियान जसरी पनि सफल पार्ने उनको ध्येय थियो । यस्तो परिस्थितिमा उनले त्यो महान् कार्य प्रारम्भ गरेका थिए । नुवाकोट पराजय व्यहोरेपछि आफू दह्रो हुनुपर्छ भन्ने पाठ सिके उनले । त्यसका लागि गोरखाली जनताको सल्लाहमुताविक जोहो गरेको सम्पत्ति बोकी उनी भारत पुगे । भारतबाट हतियार खरिद गरि फर्किए । फर्किंदा हतियार मर्मत र सैन्य तालिमका लागि केही मुसलमान कारिगरसमेत ल्याए । उनको अभियान कमजोर बनाउन इसाई पादरीहरूले काठमाडौंमा जयप्रकाश मल्ललाई उक्साइरहेका थिए ।

अंग्रेजको सहयोगविना गोरखालीलाई हराउन सकिँदैन भन्ने जयप्रकाशको ठम्याइँ थियो । त्यसैले उनले आफ्नो दूत भारतको बेतिया पठाए । यो घटनाले अंग्रेजमा उत्साह छायो । कलकत्तास्थित हाइकमिसनले नेपालमा बेलायती प्रभाव जमाउने सही अवसर यही हो भन्ने ठान्यो । अंग्रेजले गोरखाली हराउन पूर्ण सहयोग गर्ने वचन दियो । अंग्रेज हौसिएर पृथ्वीलाई धम्की दियो । मल्लहरूको राज्यबाट पछि हट्नु भन्दै आदेशले भरिएको चिठी लेख्यो । पृथ्वीनारायणले त्यो धम्कीको वास्ता गरेनन् । त्यो घटनाले अंग्रेजलाई असह्य भयो । सन् १७६७ अगस्टमा कप्तान किनलेकको नेतृत्वमा सेनाको ठूलो जत्था नेपाल पठायो । त्यो फौज दरभंगा हुँदै सिन्धुली पुग्यो । त्यहींबाट आक्रमणको निधो गर्‍यो । यता पृथ्वीले समयमै त्यसको भेउ पाए । पहिला वीरभद्रपछि श्रीहर्ष र वंशराज पाण्डेको नेतृत्वमा गोरखाली पल्टनलाई खटाए । त्यस युद्धमा गोरखाली सेनाको सामुन्ने अंग्रेज सेना टिक्न सकेन । किनलेकका धेरै सेना मारिए ।

सिन्धुली युद्धमा अंग्रेजको नराम्रो हार भयो । किनलेकले पुनः काठमाडौं छिर्ने योजना बनायो । गोरखाली सेनामा जनताको पूर्ण भरोसा थियो । जनसहयोगद्वारा त्यहाँ पनि अंग्रेजको षड्यन्त्र तुहेर गयो । पृथ्वीनारायण देशभक्त एवं जनभावना बुझ्ने कूटनीतिक राजा थिए । युद्धमा जनधनको क्षति न्यून होस् भन्ने चाहन्थे । कतै युद्धबाट त कतै कूटनीतिक तवरले एकीकरण अभियानलाई निरन्तरता दिए । यसै प्रसंगमा पर्सादेखि महोत्तरीसम्मको गुमेको भूमि फिर्ता लिन उनी सधैं प्रयत्नशील रहे । युद्धबाट भन्दा फकाएर लक्ष्य हासिल हुन्छ भन्ने बुझे उनले । त्यसका लागि कूटनीतिक पहल गर्दै दिननाथ उपाध्यायलाई खटाए । दिनानाथले पृथ्वीको सन्देश पटना पुर्‍याए । उनको प्रस्ताव स्वीकार गरियो । परिणामस्वरूप शान्तिपूर्ण बाटोबाट गुमेको भूभाग नेपालमा मिलाइयो ।

पृथ्वीनारायणले काठमाडौं विजय गरेको कम्पनी सरकारलाई असह्य भयो तर त्यतिबेलासम्म उनी शक्तिशाली भइसकेका थिए । अंग्रेजले उनलाई आफूसँग मिल्न धेरै प्रयत्न गर्‍यो । उनी प्रभावमा कहिल्यै परेनन् । अंग्रेजलाई नेपालमा खेल्न दिने हो भने भारत र चीन दुवैको हित हुँदैन । त्यस्तो अवस्थामा नेपाल सधैं अस्थिर रहन्छ । यो यथार्थ उनले बुझेका थिए । भोट र अंग्रेज दुवैसँग लड्न सक्ने सामथ्र्य हुँदा पनि उनमा दम्भ थिएन । अंग्रेजी साम्राज्यवादको सिकार हुन नदिँदा मात्र नेपाल स्वतन्त्र रहन्छ भन्ने विश्वास थियो उनको । उनले अंग्रेजसँग मित्रता पनि नगर्ने शत्रुता पनि नसाँध्ने निति अवलम्बन गरे । त्यही नीतिमा उनी पूर्ण सफल रहेको पाइन्छ ।

यो मुलुक पृथ्वीनारायणको नेतृत्वमा निर्माण भएको हो । यथार्थमा पृथ्वीनारायणले देखाएको प्रजातान्त्रिक चरित्र अहिलेका शासकहरूमा देखिएन । बहुसंख्यक नेपालीले राष्ट्रनिर्माणका महानायकको सम्मान चाहेका हुन् । लोकतान्त्रिक भनिएको कुनै सरकारले त्यो नागरिक चाहना पूरा गर्ने आँट देखाएन । पृथ्वीनारायणको प्रजातन्त्रको परिभाषा यस्तो थिएन । उनी त्यो बेला पनि नागरिक समर्थनविना राजा अर्थहीन हुन्छ भन्ने मान्यता राख्थे । त्यसबेला राज्य भनेको राजाको निजी सम्पत्तिसरह मानिन्थ्यो । तर उनले राज्यको भागबन्डा गरेनन् । त्यस्तो युगमा पनि उनले प्रजातान्त्रिक मूल्य मान्यता र आदर्शको अनुसरण गरे । कडा परि श्रमले निर्माण भएको राज्य जोगाउनु उनको एकमात्र ध्येय रह्यो । उनले जीवनको अन्त्यतिर राज्य थामिखाने जुक्ति निकाल्न छोराहरूको सल्लाह लिएनन् । बरु गोरखाका मुख्य भारदार र परिवारको सल्लाहमा रहे । राष्ट्रको अखण्डता जोगाउने मार्ग निर्धारण गरे ।

२०४७ सालको संविधानमा पृथ्वीजयन्तीलाई राष्ट्रिय दिवसमा राखियो । त्यतिबेला पनि नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष लेखाउन विदेशीद्वारा पैसाको खोलो बगाइएको हो । प्रधानमन्त्री कृष्णप्रसाद भट्टराई र मदन भण्डारीले त्यसको कडा प्रतिवाद गरे । विदेशीको प्रभावमा पर्नु हुँदैन भन्दै अडान लिए । अन्ततः उनीहरूकै अडानले संविधानमा हिन्दुराष्ट्र लेखिएको थियो । यो वास्तविकता तत्कालीन राजनीतिका अग्रजहरूले उजागर गरेका छन् । पृथ्वीनारायणको समयमा पनि केही विकृति नदेखिएको होइन । स्वार्थी र अहंकारीहरूले विग्रह निम्त्याउन खोजेकै थिए । उनको कार्यकुशलता र क्षमताले खराब प्रवृत्ति निस्तेज भयो । उनको उमेर लडाइँमै बितेकाले शासन सत्ता चलाउने अवसर त्यति प्राप्त भएन । जेजति गरे मुलुक र मुलुकवासीका लागि मात्र गरे । उनको देहवसानपछि उनको नीतिभन्दा फरक ढंगले हिँड्न खोज्दा सुगौली सन्धिको पीडा नेपालीले भोग्नुपर्‍यो । यसबाट पनि बुझिन्छ कि पृथ्वीनारायण कतिसम्म दुरदृष्टि एवं विवेकशील राजा थिए । तर उनको योगदानलाई मिथ्या प्रमाणित गर्न खोजियो, अन्ततः त्यो असफल भएरै छाड्यो । राष्ट्रका यी धरोहरलाई साँचो अर्थमा सबै नेपाली र सिंगो राज्यले पनि एक दिन यो वास्तविकतामा फर्किनै पर्छ । अन्नपुर्ण पोस्टबाट

भर्खरै प्रकाशित

सीता दाहालको व्यथामाथि किन नूनचूक छर्छन् केपी ओली?

काठमाडौं। सातौं संविधान दिवसका अवसरमा आइतबार सरकारले विभिन्न पदकहरूद्वारा ९०० भन्दा बढी व्यक्तिलाई सम्मानित गर्‍यो। त्यसमध्ये गणतान्त्रिक आन्दोलनका योद्धा कमरेड सीता दाहाललाई प्रवल जनसेवाश्री पदकद्वारा…

सञ्‍चालन नहुँदै सकियो रेल इन्जिनको वारेन्टी, अध्यादेश निष्क्रिय भएपछि रेल…

जनकपुर । जयनगरदेखि कुर्थासम्म चल्ने गरी भारतसँग खरिद गरिएका दुई रेल इन्जिन र बोगीको वारेन्टी सञ्चालन नहुँदै आइतबारदेखि सकिएको छ । गत वर्ष असोज ३…

अमेरिका छिर्ने क्रममा ५ दर्जन नेपाली जर्मनीमा पक्राउ

पेरिस । काठमाडौंबाट दुबई, मस्को र मेक्सिको हुँदै गैरकानुनी रूपमा अमेरिका छिर्न खोज्ने झन्डै पाँच दर्जन नेपाली फ्र्यांकफर्ट विमानस्थलमा पक्राउ परेका छन् । यही रुटबाट…

एमालेमा ७० वर्षे उमेर हद कायमै, सबै पदाधिकारी निर्वाचित हुने

३ असोज, काठमाडौं । नेकपा एमालेको दशौं महाधिवेशनमा पनि ७० वर्षे उमेर हद कायमै राख्ने प्रस्ताव गरिएको छ । आइतबार शुरु भएको स्थायी कमिटी बैठकमा…

दाङमा ‘हनी ट्र्याप’मा पारेर पैसा असुलेको अभियोगमा तीन महिला पक्राउ

दाङ । एक पुरुषलाई ‘हनी ट्रयाप’ मा पारेर पैसा असुलेको अभियोगमा घोराहीमा तीन महिला पक्राउ परेका छन् । होटेलमा खाजा खान बोलाएर अन्तमा बलात्कारको मुद्दा…